In mijn boekkompas #8 ontdek je in wat voor een ontwrichtende moeder-dochterrelatie je belandt in Lili huilt van de Franse Hélène Bessette (1918-2000). Daarna zoom ik nog in op de insteek van Hélène Bessettes schrijverschap, een insteek waarmee ze niemand minder dan Marguerite Duras wist te charmeren.
***
Beginzin
‘- Hellepoel verdoemenis, wreedheid, leugens, verraad, bedrog, verdriet, breuk, moord, laster, ontrouw, ellende en dood,
zegt de herder.’
(tegen niemand in het bijzonder, want hij is alleen met zijn schapen op het smalle, stenige pad aan de voet van het vervallen kasteel, dat uittorent boven het gehucht waar het verhaal zich afspeelt)
De hoofdrol gaat naar:
Lili.
Ze heeft een goudgetint, fluwelig gezicht, bruine ogen en golvend donker haar, maar is ondanks zoveel lieftalligheid toch vooral een ‘ongeziene’ vrouw. De reden? Ze raakt maar niet onder de verlammende schaduw van haar manipulatieve moeder Charlotte uit.
Uit angst haar alleenstaande moeder tekort te doen, heeft ze als twintiger haar grote liefde laten schieten. Jaren later trouwt ze wel met een man die haar pad kruist. Deze brave, hardwerkende herbergier/garagist uit Joegoslavië brengt haar hoofd nochtans niet op hol. Ze doet het gewoon om íets te doen, dat haar leven in beweging kan brengen.
Waar & wanneer
Het verhaal speelt zich af rond de Tweede Wereldoorlog in de Provence. Moeder Charlotte bestiert er met Lili’s hulp een bescheiden pension ten noorden van Avignon.
Hart & ziel van het verhaal
Ook na haar huwelijk is Lili niet bij machte om te kiezen tussen haar moeder en haar eigen weg. Maar uiteindelijk zal het leven in haar plaats kiezen, net zoals haar vriendin Marthe voorspeld heeft:
‘Omdat het leven vanzelf leeft.
Het gaat vanzelf vooruit.
Niet nodig om het voort te helpen’.
Een nieuwe wind steekt op met de Tweede Wereldoorlog: Lili’s echtgenoot wordt op grond van zijn buitenlandse roots gedeporteerd naar Dachau. Moeder Charlotte is maar wat blij dat ze door deze speling van het lot haar dochter weer helemaal voor zichzelf heeft. Maar haar geluk is slechts tijdelijk, want tegen alle verwachtingen in keert Lili’s wederhelft na de oorlog terug – ‘kaalgeschoren, de blik in de kleur van het lijden’.
Hélène Bessette wil zo dicht als mogelijk bij de kern komen van wat er woedt tussen deze mensen. Om dit te bereiken speelt ze met perspectiefwissels en innerlijke monologen, en laat ze de tijd eerder cyclisch verlopen. Zo weet je soms niet zeker of de geregeld tot tranen toe bewogen Lili doorheen het verhaal twintig, drieënveertig of ergens daartussenin is. De boodschap is vooral dat ze eeuwig rondjes draait en het geluk niet naar zich toe kan trekken.
Verder gelooft Hélène Bessette in een poëtische vorm van proza. Niet dat ze dromerige verzen doorheen haar proza weeft, nee, Lili huilt prikt en steekt. De ritmische herhalingen en opgebroken zinnen drukken vooral ongemak uit. Lili’s verscheurdheid dringt zo door tot in de taal en de bladspiegel. Het algehele effect is krachtig. De roman is cru op een gepolijste manier.
Treffend tafereel
In eerste instantie denkt Lili’s echtgenoot bij zijn terugkeer uit Dachau dat zijn schoonmoeder achter de kilte zit, waarmee Lili hem onthaalt. Maar gaandeweg gaat het hem dagen dat er ook een andere man in het spel is. Daarop pakt hij zijn koffers en vertrekt.
‘Hij is vertrokken met zijn zakken barstensvol vuisten, in haat gebald.
Want:
hij behoort tot diegenen die het hoofd buigen
die het zwijgen bewaren
die alleen vertrekken
met hun zakken barstensvol gebalde vuisten.
Ze hebben mijn hart gebroken.
Ze hebben mijn leven gebroken.
En ik zal geen hart breken
ik zal geen leven breken.
Want die kans heb ik niet.
De gelegenheid heeft zich niet voorgedaan
(niet dat ik het niet zou willen, maar ik heb er de
mogelijkheid niet voor).
Daarom gaat hij te voet naar Bagnols.
Om zijn woede te koelen.
De woede die tussen zijn kaken klappert,
die zijn zakken doet zwellen.
De auteur, komeet aan de literaire hemel
Lili pleure (1953) is de debuutroman van Hélène Bessette (1918-2000). De Franse schrijfster is de dochter van een taxichauffeur en een parfumeuse. Midden jaren veertig geeft ze haar baan in het onderwijs op om haar man, een dominee, te vergezellen op zijn evangelisatiemissie naar het eiland Nieuw-Caledonië.
Lang zingen ze het er samen niet uit. Na een tussenstop in Sydney keert zij in 1949 terug naar Frankrijk, samen met haar oudste zoon. De jongste is bij zijn vader gebleven.
In het Noord-Franse Roubaix gaat ze op een hotelkamer wonen. Ze pikt tegen haar zin het lesgeven opnieuw op, maar zet zich ook aan het schrijven. Zo komt ze op de radar van auteur en kunstcriticus Michel Leiris. Die stelt haar op zijn beurt voor aan de schrijver Raymond Queneau. Via hem krijgt ze een contract bij uitgeverij Gallimard. Lili pleure valt meteen in de prijzen. “Eindelijk iets nieuws” weet ook Raymond Queneau wanneer de roman uitkomt.
Enkele jaren later krijgt haar beginnende carrière echter een deuk door een aanklacht voor smaad en voor de aantasting van de goede zeden. De aanleiding is haar roman Les Petites Lecocq (1955). Die gaat over de emotionele en seksuele coming of age van twee zussen uit een burgerlijk milieu. Hierin heeft een voormalige schoolvriendin van de schrijfster zichzelf herkend. En niet alleen dat, zij start zelfs een juridische strijd die voor zoveel controverse zorgt, dat het boek uit de handel genomen wordt. Vier jaar zal het duren vooraleer Gallimard opnieuw een roman van Hélène Bessette publiceert.
De auteur, gedoofde ster
Ook nadat het stof is gaan liggen, vindt Hélène Bessette amper nog lezers. Toch houdt ze vast aan haar eigen kenmerkende stijl. Dat die haar na aan het hart ligt, blijkt eens te meer aan het eind van de jaren vijftig, wanneer ze Le Gang du Roman Poétique boven de doopvont houdt. Deze literaire beweging komt evenwel niet van de grond. Haar pamflet Le Résumé breekt net zomin potten.
Hierbij evengoed een fragment uit dit manifest, dat haar schrijversinsteek illustreert:
“De ‘poëtische’ taal is ontegenzeglijk die van de moeilijke Tijden. Ze verwoordt het lijden en is de normale expressie van alledag in een Tijd van oorlog. In een rumoerige, angstige wereld, is het een dwingende wijze van formuleren. Een formulering die moet schrijnen en pijn doen. Verwant aan de jazz. Die de aandacht vasthoudt. Wreed misschien. Wat bewijst dat ze op haar plaats is.”
Hélène Bessette blijft vooral een writer’s writer. Zo laat Marguerite Duras in 1964 in het magazine L’Express optekenen: “De literatuur die voor mij op dit moment leeft, is die van Hélène Bessette, en van niemand anders in Frankrijk.”
De auteur, fonkelend als nieuw
De steun van Marguerite Duras verandert niets aan de slabakkende verkoop van Hélène Bessettes romans. Toch blijft ze schrijven en brengt Gallimard tot 1973 werk van haar uit. Om de eindjes aan elkaar te knopen werkt ze daarnaast in binnen- en buitenland als serveerster, conciërge en huishoudhulp.
Ze voelt zich met de jaren des te ongeziener, omdat er zich niemand aandient met het voornemen om een biografie aan haar te wijden. Rond 1990, op haar tweeënzeventigste, schrijft ze dan maar haar eigen levensverhaal. Dit komt pas achtentwintig (!) jaar later aan het licht, wanneer het manuscript – On ne vit que deux fois – opduikt. Daarin kan ze een zeker sarcasme niet verbergen:
“Megalomaan en tegelijk van minimale invloed als ik ben, schrijf ik een klein boek over mijzelf; een boekje dat, laat ons zeggen, evenredig is met mijn beperkte geest en met de geringe literaire productie die mij gegund is.”
Overigens, in 2008, acht jaar na haar dood, is er van de hand van Julien Doussinault alsnog een Hélène Bessette-biografie verschenen. Daarin onderzoekt hij hoe de vernieuwende schrijfster van dertien romans zo lang tussen de plooien van het literaire landschap is kunnen verdwijnen. Zelf wijst ze daarvoor onder meer naar het feit dat ze een vrouw is zonder universitaire opleiding, die wel aanleunde bij de in haar tijd actuele stroming van Le Nouveau Roman, maar toch vooral eigengereid in haar eigen literaire bedding is blijven varen.
Vanaf 2017 is de herontdekking van haar werk ingezet dankzij de Parijse uitgever Le nouvel Attila/Label Othello. En dit met succes, tot buiten de Franse landsgrenzen.
Meer lezen/weten?
- Hélène Bessette: Lili huilt. Vertaald door Gertrud Maes en Martine Woudt. Uitgeverij Oevers, Zaandam, 2026. 207 pagina’s. ISBN 978 94 93 537118 (met dank aan Oevers en De Wolken voor het recensie-exemplaar)
- “De literatuur die voor mij op dit moment leeft, is die van Hélène Bessette, en van niemand anders in Frankrijk,” aldus Marguerite Duras in 1964. Haar belicht ik onder meer in de post “In de kijker – ‘De minnaar (uit Noord-China)’ van Marguerite Duras”.
- Auteur en kunstcriticus Michel Leiris merkte Hélène Bessette op rond 1950. Rond diezelfde tijd leerde hij in de Franse literaire en filosofische avant-gardekringen ook de Britse Sonia Orwell kennen, de weduwe van George Orwell. Na Orwells overlijden bracht ze namelijk veel tijd door in Parijs. Over Sonia Orwell kom je meer te weten in mijn post “In de kijker – Sonia Orwell, “de vrouw van”: goede fee of opportunistisch kreng?”