Het grootste schilderij van allemaal is de zee zelf. Daar zouden Léon Spilliaert, al is hij in de eerste plaats een tekenaar, en dichter Bernard Dewulf het wellicht roerend over eens zijn. Ik noem de twee hier in één adem, omdat die laatste mij over mijn teleurstelling heen hielp, toen ik geen papieren catalogus te pakken kreeg van de Brusselse expo Close to Léon Spilliaert.
Een herfst met Léon Spilliaert
Het begon allemaal met Léon Spilliaert nabij. Dialoog met hedendaagse kunst. Die tentoonstelling liep in september tamelijk onder de radar bij het Brusselse Native Auctions, pal tegenover het Victor Horta Huis. De expo draaide om de weerklank van Spilliaerts hoogstpersoonlijke universum in het werk van achttien hedendaagse, overwegend Belgische kunstenaars.
Van Spilliaert blijven mij vooral de dijk- en zeegezichten in de hem kenmerkende stijl bij, alsook enkele duistere, aangrijpende vrouwenfiguren. Hij hing er in dialoog met onder meer Thierry De Cordier, Michaël Borremans, Luc Tuymans, Berlinde De Bruyckere, Stephan Vanfleteren en enkele (vooralsnog) minder klinkende namen. Zo maakte ik er voor het eerst kennis met de fotograaf Eddy Verloes.
© Eddy Verloes: Nostalgia (Oostende), 2024 (rechts)
De interactie tussen die laatste en Léon Spilliaert was voor mij de meest opmerkelijke ontdekking. Eddy Verloes (1959), zo vernam ik na mijn rondgang, leverde niet alleen foto’s van zijn hand voor de tentoonstelling, hij was ook medecurator.
Zijn fotografenbestaan begon pas na een late roeping. Vanaf 2020 groeide zijn faam gestaag, vooral internationaal. Zijn foto’s zijn nu eens flou, dan weer haarscherp. Dikwijls werkt hij in zwart-wit en/of speelt hij met licht en donker. Vaak brengt hij dramatische, anonieme gestalten in beeld.
Naderingen van Bernard Dewulf
Toen ik rond was op Close to Léon Spilliaert bleef ik wel enigszins teleurgesteld achter doordat de catalogus enkel digitaal beschikbaar was. Ik had graag door een boek kunnen bladeren om mijn indrukken wat langer vast te houden. Uiteindelijk zwichtte ik wel voor de onlineversie, maar vooraleer het zover was, zocht ik mijn toevlucht in een essay van Bernard Dewulf (1960-2021).
Dat gebeurde onder invloed van de tentoonstellingsaffiche, waarop de zee van Léon Spilliaert naast die van Thierry De Cordier (1954) prijkte. Beide heren zijn namelijk ook prominent aanwezig in de slottekst van Bernard Dewulfs boek Naderingen. Kijken en zoeken naar schilders – niet zomaar schilders, nee, stuk voor stuk kunstenaars die hem na aan het hart liggen.
© Léon Spilliaert: Het golvenspel, 1909 (rechts)
Wat is en blijft het toch een feest om Bernard Dewulf te (her)lezen. Hij was columnist, stukjes- en toneelschrijver, essayist, maar bovenal dichter. Hij verstond de kunst van het nauwlettend kijken en blonk vervolgens de essentie van het geziene op in bezwerende woorden. In al wat hij schreef vervlocht hij poëzie, ongeacht of hij het over kunst of over alledaagsheden had.
‘Het grootste schilderij – Over de zee’
Met zijn essay ‘Het grootste schilderij – Over de zee’ neemt hij je mee naar Oostende. We schrijven winter 2002:
‘De dag is doorzichtig, zoals men dat alleen bij winterlicht en vrieskou kan denken.’
In afwezigheid van Thierry De Cordier ‘zorgt’ Bernard Dewulf voor het uitzicht vanuit diens appartement. Naarmate de uren verstrijken ziet hij in navolging van De Cordier de nachtzee zwart voor het raam stáán, niet liggen. En zo zoekt Bernard Dewulf vanuit zijn tijdelijke uitkijkpost verder naar de zee zoals de kunstenaar haar opvoert in zijn werk – overwegend donker, zwart en grijs.
Gaandeweg maakt De Cordiers zee plaats voor andere Noordzeeën, want zoveel zeeschilders, zoveel zeeën. De werkelijk interessante marineschilders schilderen immers niet echt de zee, ook niet de ‘echte’ zee, zo stelt Bernard Dewulf:
‘Ze schilderen het licht boven de zee, of de kustlijnen, of de scheidingslijn tussen kust en zee, of de zee achter een raam. Dan gaat het hun om dat licht, om de lijnen, om de perspectieven, om de kleuren, om de kadrering – om een idee van de zee dus. Om de ideeën die de zee genereert. Om de schilderkunst waartoe de zee, blijkbaar, aanleiding geeft.
En dan ontstaan er nieuwe zeeën.
Oostende, onze meest mythische badstad, heeft er zo een aantal. Ze heeft de zee van Ensor, van Spilliaert, van Permeke, van De Cordier. Het zijn onderling erg verschillende zeeën van vier kunstenaars die hun zee in Oostende hebben bedacht en gemaakt. Ze hebben er gewoond en gewerkt en bij alle vier is de zee diep in hun werk doorgedrongen.
Laten we simpel beginnen. James Ensor, dat is het opalen licht boven het water en de stad. Léon Spilliaert: het nachtbestaan van de zee en haar directe omgeving. Permeke: de zwarte en de bruine zee. De Cordier: de zee als Grote Leegte’.
Twee hofschilders van de Oostendse zee
Ik hou van Bernard Dewulfs beeld van de twee hofschilders, waar de Oostendse zee inclusief haar omgeving de klok rond op kan rekenen: James Ensor (1860-1949) voor de dag, Léon Spilliaert (1881-1946) voor de nacht. (ook al kan je die laatste strikt genomen niet echt een schilder noemen, hij tekende vooral)
Hoe dan ook, van de twee “hofschilders” van de zee spreekt Spilliaert mij het meest aan. Ik word altijd weer aangetrokken door de mysterieuze intensiteit en de weemoed die uitgaan van zijn nu eens strakke, dan weer golvende lijnenspel en van zijn schijnbaar eenvoudige vormen en vlakken.
Op dit mysterie gaat ook Bernard Dewulf in. Léon Spilliaert, zo schrijft hij, tekent de dijk, de Koninklijke Galerijen, het Kursaal, de Visserskaai, het strand en de duinen, maar dat alles in vormen, die door zijn blik vertékend zijn. Hij kijkt en kijkt namelijk tot iets uit zijn gewone bestaan opgloeit. Dat geeft zijn landschappen, zelfportretten en stillevens een koortsige, bijna hallucinatoire aanblik, aldus Bernard Dewulf.
Vrouw op een paal
Het werk van Léon Spilliaert blijft me fascineren. En zo bezocht ik deze herfst in het Ensorhuis in Oostende ook nog de kleine maar fijne tentoonstelling Spilliaert/Ensor. Die is er overigens nog te zien tot 10 januari 2027.
Tot mijn grote verbazing was het Léon Spilliaert die daar op Ensors terrein het meeste licht gaf. Daarom vermoed ik dat Bernard Dewulf maar een koele minnaar zou zijn van deze expo. Want op Spilliaerts kleuren had hij het niet zo begrepen, lees ik in Naderingen: ‘En oninteressant, lijkt mij, werd Spilliaert wanneer hij luchtig probeerde te doen, kleurrijk probeerde te zijn’. (dit schreef hij weliswaar in de eerste plaats in samenhang met de zelfportretten van de kunstenaar)
Zelf was ik toch wel aangedaan door het intense cyaanblauw dat Spilliaert met potlood, aquarel, gouache, (Oost-Indische) inkt, vetkrijt en pastel op papier gezet heeft. Dat was het geval voor zijn Marine uit 1909, maar het werk dat me het meest van al verraste was Vrouw op een paal (zonder datum).
Hoe meer ik ernaar kijk, hoe meer ik denk dat ik het eerder al eens zag. Maar toen ik er in Oostende voor stond, kwam het op me over als een nooit eerder geziene revelatie. Zoveel frivole zwier van de hand van de nachtmens die Léon Spilliaert toch vooral was!
Meer lezen /weten?
- Bernard Dewulf: Naderingen. Kijken & zoeken naar schilders. Uitgeverij Atlas, Amsterdam|Antwerpen, 2007. 222 pagina’s. ISBN: 978 90 450 00213
- Andere schilders naast Spilliaert en De Cordier over wie Bernard Dewulf in Naderingen schrijft, zijn onder meer Pierre Bonnard, Edward Hopper, Marlene Dumas en Koen van den Broek.
- Ik had Léon Spilliaert al meermaals te gast op mijn weblog. Zo tref je hem ook aan in mijn post “In de kijker – Zeepijn van Oostende tot Ombrosa: in het spoor van Charlotte Mutsaers en Italo Calvino”.
- Close to Léon Spilliaert. Dialogue with Contemporary Art. Catalogus ter gelegenheid van de tentoonstelling die bij Native Auctions plaatsvond van 28/08/2026 tot 26/09/2026.
- Op de knik in de zeedijk van Oostende, ter hoogte van de renbaan, vind je nog een dialoog met Léon Spilliaert, een in 3D: de banksculptuur Umbra (2002) van Herlinde Seynaeve (1979). Het is haar herinterpretatie van Spilliaerts beroemde schilderij Duizeling (1908). Eenzelfde trappentoren. Eenzelfde vrouw met sjaal en haren wapperend in de wind. Als de zon hoog genoeg staat, werpt ze zelf een schaduw op het strand. Je kan er over de zee zitten uitkijken. Of in een boek duiken!
Umbra, 2002 van Herlinde Seynaeve (rechts)
- De tentoonstelling Spilliaert/Ensor loopt nog tot 10 januari 2027 in het Ensorhuis. Op mijn ticket zag ik naderhand dat ik een tijdsslot kreeg van 12:00–12:15. Toegegeven, het is een kleine expo. Maar ik heb er toch net iets langer over gedaan.
- Benieuwd naar de fotograaf Eddy Verloes, die In Brussel overigens de kunstgalerij Gallery Louise Linthout runt?