Een boekkompas kan je zien als een kort en puntig book moodboard. Boekkompas #6 gaat over de roman De eerlijke bedrieger van de Finse Tove Jansson, meer bepaald over het ijzige machtsspel dat zich daarin ontvouwt tussen twee vrouwen in een ingeslapen kustdorpje.
***
Beginzin
‘Het was een gewone, donkere winterochtend en het sneeuwde nog altijd.’
De hoofdrol gaat naar:
Katri Kling. Met haar ravenzwarte haar en gele ogen heeft ze iets wolfachtigs. Ze is halfweg de twintig en woont met haar naamloze hond en haar tien jaar jongere, ietwat zwakbegaafde broer Mats op de zolder boven de kruidenierszaak in het kustdorpje Västerby.
De andere dorpsbewoners laten haar koud. Dit neemt niet weg dat ze op haar kunnen tellen, als ze iemand nodig hebben voor het betere cijferwerk bij het beslechten van een conflict. Katri houdt namelijk van rekenen. ’s Nachts ligt ze vaak te bedenken hoe ze zich op een slimme en eerlijke manier zou kunnen verrijken. Met dat ingebeelde fortuin – ‘zoveel geld dat ik er niet meer aan hoef te denken’ – wil ze in de eerste plaats een grote, zeewaardige boot voor haar broer kopen.
Waar & wanneer
Het verhaal speelt zich af in het fictieve dorp Västerby. Dat telt hooguit een paar straten. Er is een vuurtoren en er bevinden zich enkele scheepswerven. De enige auto die er rondrijdt is de postwagen, waarmee ook kruidenierswaren bedeeld worden.
Vanaf juni zakken zomergasten af naar Västerby om er boten te kopen. Maar niet alleen de boten zijn er in trek, ook spreien. Die worden door bijna alle vrouwen in het dorp (ook door Katri!) gehaakt volgens traditionele patronen. Net als de scheepsbouwers signeren de haaksters hun creaties met de W van Wästerby, zoals de plaatsnaam heel vroeger gespeld werd.
Tegen het einde van augustus valt al die commerciële bedrijvigheid stil en begint de winter langzaamaan zijn intrede te doen. De eerlijke bedrieger speelt zich af in hartje winter, maar toont naar het einde toe een eerste glimp van de lente.
Ik ben geneigd te denken dat het verzonnen Västerby een Fins en geen Zweeds kustdorp is, doordat de Zweedstalige Finse schrijfster Tove Jansson erg vergroeid was met de Finse eilanden. Concrete aanwijzingen daaromtrent geeft ze evenwel niet, net zomin als over de tijd waarin het verhaal zich afspeelt. Mij doet de sfeer in het bijna autovrije dorp, waarin iedereen de ander meer of minder heimelijk bespiedt, denken aan de jaren vijftig, hooguit zestig.
Hart & ziel van het verhaal
De meest vermaarde inwoner van Västerby is Anna Aemelin, een welgestelde illustratrice van kinderboeken Ze woont op haar oude dag alleen in een wat afgelegen villa. ‘Moederziel alleen, alleen met haar geld’, aldus Katri. Dat geld heeft Anna verdiend met haar aquarellen van dichtbegroeide bosgrond. Op die verende bodem vol mos en kwetsbare vegetatie tekent ze steevast konijnen in een bloemetjesvacht.
Katri aast op het geld van Anna en werkt zich slinks in haar gunst. Stapsgewijs gaat ze verder en verder tot ze er zelfs in slaagt om met Mats en haar hond bij de illustratrice in te trekken. Vervolgens neemt ze het huishouden over en begint ze Anna financieel advies te geven. Daarbij zorgt ze ervoor dat ze ook zelf een graantje meepikt van de extra royalty’s die ze weet te versieren.
Anna laat het gebeuren, maar verdiept zich nauwelijks in de cijfers. Die onverschilligheid kan Katri maar moeilijk vatten. Gaandeweg merkt ze weliswaar dat die nonchalance niet hetzelfde is als naïviteit. Meer nog, Anna is doortrapter dan ze op het eerste gezicht lijkt en manipuleert op haar beurt Katri.
Treffend tafereel
Zo zet Anna Katri’s hond in als een pion in hun machtsspel. Ze loopt nochtans het liefst met een boog om hem heen, maar om haar angst te bezweren, praat ze toch soms tegen het dier en geeft ze het een naam: Teddy.
Anna heeft maar al te goed begrepen dat ze de door Katri afgerichte hond niet mag aanhalen. Het is dus niet uit goedheid dat ze hem af en toe kliekjes eten toewerpt. Op dagen dat ze alleen thuis is, neemt ze hem zelfs mee naar het achtererf, om hem te laten apporteren. Door Anna’s aandacht raakt de hond in die mate van de wijs dat Katri hem niet meer kan vertrouwen. Dat stoort haar, net als de achteloosheid waarmee Anna het belang van vertrouwen wegwuift en zelfs stelt dat de hond zich alleen maar – vreugdeloos – aan zijn baasje onderwerpt:
‘U weet niets van gehoorzamen. Het is iemand kunnen vertrouwen en orders opvolgen die consequent zijn, en dat is een opluchting, een bevrijding van verantwoordelijkheid. Een versimpeling. Je weet wat je te doen staat. Het geeft een veilig en rustig gevoel te weten dat je er maar één hoeft te vertrouwen.’
‘Maar één!’, riep Anna uit. Wat een preek. En waarom zou ik u gehoorzamen?’
Katri antwoordde koeltjes:’ Ik dacht dat we het over de hond hadden.’
Met andere woorden
Hoe zuiver is eerlijkheid? Wie bedriegt wie in deze roman? Wie is het meest gewiekst? Rond deze psychologische vraagstukken alsook rond de boot voor Katri’s broer slingeren de verhaallijnen zich. Die zijn op zich bijna kinderlijk, maar kleden tegelijk doeltreffend het verontrustende steekspel tussen Katri en Anna in, zonder dat hun duel zwaar op de hand wordt. Al hangt er wel voortdurend een ijzigheid tussen de regels, wat geen wonder is gezien ook de winterwereld waarin De eerlijke bedrieger zich afspeelt.
Auteur
In Scandinavië is de Zweedstalige Finse auteur, schilder en illustratrice Tove Jansson (1914-2001) wereldberoemd om haar Moemins. Dit zijn witte figuurtjes met een groot hart, die ze allerhande avonturen laat beleven in kinderboeken. Ze verschenen tussen 1945 en het begin van de jaren zeventig en zijn in tal van talen vertaald, ook in het Nederlands.
De witte wezens vond je destijds onder meer in prentenboeken, krantenstrips, vertalingen, gadgets en theateropvoeringen. Omdat Tove Jansson dit Moemin-imperium meer en meer verstikkend vond, gaf ze het beheer ervan in de loop van de jaren zeventig uit handen. Tot op vandaag draait de Moemin-marketingmolen nog onverminderd verder.
Tove Janssons focus verschoof na het Moemin-tijdperk van beeldend werk naar proza. In 1972 verscheen Zomerboek, haar bekendste roman. Dit is het verhaal van Sophia en haar oma, die een zomer doorbrengen op een Fins eiland, samen met Sophia’s vader. De eerlijke bedrieger volgde tien jaar later.
Uit brieven aan haar vriendin Maya Vanni, aan wie De eerlijke bedrieger opgedragen is, weten we dat het schrijven ervan niet altijd even goed wilde vlotten. Tove Jansson was er niet voor niets in totaal een jaar of drie mee in de weer. In juni 1981 klonk het dan weer: ‘Liefste Maya, Hier zijn de opmerkingen waar ik je over verteld heb; ik weet zeker dat je de verfijnde en ironische uitspraken van de hoofdpersonen grappig zult vinden.’ Welke die verfijnde en ironische uitspraken waren kon ik niet achterhalen, maar het zou best kunnen dat ze verband hielden met de hoofdpersonen van De eerlijke bedrieger.
Meer lezen/weten?
- Tove Jansson: De eerlijke bedrieger. Vertaald door Kim Liebrand. Uitgeverij De Geus, Amsterdam|Antwerpen, 2026. 190 pagina’s. ISBN 978 90 44 551860 (met dank aan De Geus en L&M Books voor het recensie-exemplaar)
- Over Tove Jansson schreef ik eerder de post “In de kijker – De Finse Tove Jansson: nog veel meer dan alleen maar Moemin-mama”.
- Tove Jansson mag de Schotse Ali Smith onder haar vele fans rekenen. Bij de Engelse vertaling (The True Deceiver) schreef die het voorwoord, net als bij Fair Play overigens. Met Ali Smith opende ik Boekanza in 2022: “Geboekt – Trip naar Ferrara met de Schotse Ali Smith”.