Een boekkompas kan je zien als een kort en puntig book moodboard. In boekkompas #7 ontdek je in wat voor een surreële, romantische tragikomedie je terechtkomt in Rachel Ingalls’ roman Mevrouw Caliban.
***
Beginzin
‘Fred vergat drie dingen op rij voordat hij bij de voordeur was op weg naar zijn werk.’
De hoofdrol gaat naar
Niet naar de verstrooide Fred Caliban, wel naar zijn echtgenote, Dorothy. Die krijgt van haar Fred weinig aandacht. Vooral de radio helpt haar door haar eentonige huisvrouwenbestaan. Het verontrustende is weliswaar dat ze tijdens de uitzendingen sinds kort bijzondere boodschappen hoort, bijzondere boodschappen persoonlijk aan haar gericht. Tegelijk beseft ze dat die berichten onmogelijk echt kunnen zijn. Een voorbeeld? ‘Maak je niet druk, Dorothy, je krijgt heus nog wel een baby. Je hoeft alleen maar te ontspannen en te stoppen met piekeren. Gegarandeerd.’
Piekeren doet ze veel, onder meer over haar huwelijk dat al een tijdlang bergaf gaat, meer bepaald sinds hun zoontje Scotty overleed aan de complicaties van een blindedarmoperatie. Enkele maanden nadien kreeg ze ook nog een miskraam. Door de eerste klap waren zij en Fred verdoofd. Het tweede drama heeft hen van elkaar afgekeerd, in die mate zelfs dat Fred besloot dat ze beter apart konden slapen. En dat nog lang voordat hij aan het schuinsmarcheren ging!
Met Freds besluit om de lakens niet meer met haar te delen, wist Dorothy dat het over en uit was tussen hen. Toch zijn ze nu nog altijd meneer en mevrouw Caliban. Als je het haar vraagt, omdat ze allebei te ongelukkig zijn om te scheiden. Maar dan komt de Monsterman Larry in haar leven en kijkt ze van de ene op de andere dag door een rozere bril.
Waar & wanneer
Mevrouw Caliban speelt zich af in een keurige buitenwijk van een stad aan de Amerikaanse westkust. De sfeer voelt aan als jaren zestig.
In de buurt van die stad bevindt zich het – fictieve – Jefferson Instituut voor Oceanografisch Onderzoek. Daar doen wetenschappers al zes maanden research naar de aard en gewoonten van een wezen dat ze in de Golf van Mexico gevangengenomen hebben. Het boomlange wezen houdt het midden tussen mens en amfibie. In de sensatiepers staat het bekend als “Aquarius de Monsterman”. Op de radio hoort Dorothy dat deze Monsterman ontsnapt is. Voor zijn verdwijning viel hij zijn twee oppassers aan. Die zijn aan gruwelijke verminkingen overleden. De omwonenden van het instituut wordt dan ook aangeraden om de hybride kikvorsman onder geen beding te benaderen.
Hart & ziel van het verhaal
Dorothy gelooft haar ogen niet, wanneer de Monsterman diezelfde avond langs de hordeur haar keuken binnendringt. Hij is de volle twee meter lang en staart haar met licht gebogen rug aan. Hij gromt. Ze zet een stap achteruit en botst tegen de tafel. Hij gromt nog meer. Terwijl ze hem blijft aankijken, tast ze naar de bleekselderij op tafel en reikt hem die aan. Hij stapt naar voor en sluit zijn vingers om de stengel, die hij met blad en al opeet. Daarop geeft ze hem er nog een. Deze keer pakt hij haar hand vast. De zijne voelen prettig aan, vindt Dorothy, warm en droog, gespierder dan mensenhanden. Moeizaam spreekt hij een dankjewel uit.
In het instituut noemden ze hem Larry, omdat hij Aquarius zelf niet uitgesproken kreeg. Larry’s ogen zijn enorm en donker, zijn hoofd lijkt erg op dat van een kikker, maar dan ronder. Hij heeft een kleine mond in het midden van zijn gezicht, zoals een mensenmond. En verder? Bijzonder kleine, laagstaande, ronde oren, een zeer platte neus, een in twee plooien opbollend voorhoofd en subtiele vliezen tussen zijn vingers en tenen. Maar al bij al ziet zijn lichaam er uit als dat van een man – een goedgebouwde, grote man – behalve dan dat hij donkergroen-bruin gevlekt en volkomen haarloos is.
Dorothy brengt Larry onder in de logeerkamer zonder medeweten van haar echtgenoot. Dat lukt, want Fred is weinig thuis, en als hij er is, zijn zijn gedachten elders. De intimiteit die Dorothy met Larry van begin af aan ervaart, doet haar dan ook wonderen. Zijn anders-zijn valt haar eigenlijk alleen op wanneer ze samen zwemmen in zee, want dan wordt het duidelijk dat water zijn element is. Als een raket schiet hij uit de diepte omhoog, tilt haar dan op in zijn armen, om samen de golven te berijden!
Larry brengt haar geluksgevoel terug, ‘als een gloed, alsof ze iets warms had ingeslikt dat warme golven bleef uitstralen. Het was iets geheims en helemaal van haarzelf, toch wilde ze er ook graag met iemand over praten’. Maar dat laatste lijkt haar uiteindelijk te riskant. Ze wil hem zo lang als mogelijk bij zich houden, maar beseft niettemin dat ze hem zal moeten loslaten. Zij en Larry zetten zelfs een plan op om hem op termijn terug te brengen naar de Golf van Mexico, waar hij vandaan komt. Tot de uitvoering ervan komt het evenwel niet.
Treffend tafereel
‘Ze bedreven de liefde op de vloer in de woonkamer en op de bank in de eetkamer en zittend op de keukenstoelen en boven in de badkuip. En ze voerden gesprekken. Hun gesprekken bestonden grotendeels uit het stellen en beantwoorden van vragen. Ze vroeg hem:
‘Waar kom je vandaan? Bedrijft iedereen zo vaak op een dag de liefde?’
‘Is het te veel?’
‘Nee. Het is precies de juiste hoeveelheid voor mij. Het is perfect.’
Dat de brave mevrouw Caliban tot die slotsom komt, is kluchtig. En zo zijn er veel taferelen die ronduit komisch zijn. Zoals die met Freds reactie op een hele zak vol avocado’s die ze gekocht heeft – Larry’s lievelingsgroente.
Maar tegelijk is de roman in al zijn surrealiteit op psychologisch vlak schrijnend geloofwaardig en bij momenten ook maatschappijkritisch. Zo verbaast het Dorothy niks dat ze Larry op het instituut wijsmaakten dat hij tot een andere soort behoort. Volgens haar kwam dat omdat ze hem niet mochten – ze hebben hem er gemarteld en seksueel misbruikt. Larry’s anders-zijn was het excuus dat ze aangrepen om hun schandalige gedrag goed te praten. ‘Eeuwenlang heeft dat soort mensen volgehouden dat vrouwen geen ziel hebben en bijna iedereen gelooft dat nog steeds. Precies hetzelfde,’ meent ze.
Titel
Caliban is niet zomaar een lukraak gekozen naam. In de wereldliteratuur bestond er al een Caliban met name in William Shakespeares toneelstuk The Tempest (1611). Hij is daarin een verwilderde eilandbewoner, half mens, half monster. Wanneer de tovenaar Prospero en zijn dochter Miranda zijn voorts verlaten eiland bezetten, maken ze Caliban tot hun slaaf. Vanuit deze theaterfiguur heeft Caliban in het Engels ook de betekenis van een verdierlijkt – ‘subhuman’ – wezen.
Rachel Ingalls heeft de naam Caliban weliswaar voorbehouden aan Fred, de slechts ogenschijnlijk onberispelijke echtgenoot, en niet aan Larry, die lichamelijk dan wel half mens, half niet-mens is, maar emotioneel veel meelevender uit de hoek komt dan Fred.
Auteur
De Amerikaanse Rachel Ingalls (1940, Boston-2019, Londen) rekent William Shakespeare tot haar favoriete auteurs. Vanwege de festiviteiten rond diens vierhonderdste verjaardag reisde ze in 1964 naar zijn geboorteplek Stratford-upon-Avon. In 1965 keerde ze naar Groot-Brittannië terug om er te blijven.
Ze heeft een tiental titels op haar naam staan – romans, novellen en kortverhalen. Mrs. Caliban schreef ze in 1982, het jaar waarin de film E.T. uitkwam. Haar werk brak tot dan niet veel potten. Daar kwam in 1986 verandering in toen de British Book Marketing Council Mrs. Caliban uitriep tot een van de twintig beste boeken van een nog levende naoorlogse Amerikaanse auteur. Andere winnaars waren onder meer John Updike, Philip Roth and Thomas Pynchon.
Meer lezen/weten?
- Rachel Ingalls: Mevrouw Caliban. Vertaald door Lisette Graswinckel. Met een nawoord van Rivka Galchen. Uitgeverij Orlando, Amsterdam, 2022. 142 pagina’s. ISBN 978 90 83 233840
- Rivka Galchen, die het nawoord bij Mevrouw Caliban verzorgt, plaatst Rachel Ingalls in een rijtje vrouwelijke schrijvers die erom bekendstaan niet bijzonder bekend te zijn, zoals ook Barbara Pym, Leonora Carrington en Jane Bowles.
- In 1976 scheerde Marian Engel (Toronto, 1933-1985) hoge toppen met Beer, een van Canada’s meest controversiële romans ooit. In het boek beleeft de jonge archiefmedewerkster Lou een intieme relatie met een tamme beer. Toch is dat van insteek een heel andere roman. Je leest er meer over in mijn post “Dubbel geboekt – Nastassja Martin en Marian Engel: beer vindt vrouw”.