Een boekkompas kan je zien als een kort en puntig book moodboard. Zo lees je in boekkompas #2 in wat voor een betoverende ‘winternachtdroom’ je terechtkomt in Lalla Romano’s roman Gedeelde stilte.
***
Beginzin
‘Ik had over hen horen praten zoals er in de provincie over mensen van buitenaf wordt gepraat: argwanend, soms regelrecht afkeurend.’
De hoofdrol gaat naar:
Giulia, de ik uit de beginzin. In 1943 ruilt ze het door de oorlog belaagde Turijn in voor haar geboorteplaats. Daar vindt ze onderdak bij twee nichten van haar moeder. Haar man Stefano is maar af en toe bij haar, doordat hij actiever blijft in het verzet.
In het stadje zoekt ze toenadering tot een ander koppel dat er samen met hun dochtertje ondergedoken is. (zij zijn de “hen” uit de beginzin) Hij, Paolo, is een eerder in zichzelf gekeerde intellectueel en partizaan. Hij heeft bovendien ernstige hartproblemen en lijdt aan zware astma-aanvallen. Zij, Ada, is met haar open en uitbundige aard zijn tegenpool.
Waar & wanneer
Van Giulia’s Piëmontese geboortestad aan de voet van de bergen in het noordwesten van Italië verplaatst het verhaal zich algauw naar het nabijgelegen, landelijke gehucht Tetto Murato. Dit bestaat uit slechts een handvol huizen met een erf en een moestuin, volledig omsloten door een vierkante muur. Daar delen Paolo en Ada een aftandse woning met de Fantoni’s en hun kinderen.
Hun schuilplaats is smerig en vervallen, maar Giulia is er graag vanwege de warme huiselijkheid. Verder trekt ook het kalme licht van de zonsondergangen en het schijnsel van de sterren op de velden haar aan. Ze raakt gesteld op de kraaiende hanen, de kakelende kippen en het geblaf in de verte. Ze houdt van het vertrouwde kraken van een deur. En dan zijn er nog de geuren. Zelfs aan de stank van mest en schimmel raakt ze op een manier gehecht, net als aan de geur van rook en appelen in de keuken.
Met Kerstmis 1943 neemt ze ook haar man Stefano er mee naartoe. De geheimzinnige tocht erheen – hun ‘gedempte voetstappen in de fluwelen sneeuw en het spookachtige niets’ om hen heen – eindigt ‘zoals een sprookje van Andersen, in de warme rokerige keuken van Tetto Murato’.
Het verhaal speelt zich af tussen de zomer van 1943 en de herfst van ‘44. Op de achtergrond is de oorlogsdreiging permanent voelbaar. De toenmalige stand? Het noorden van Italië werd na de val van Mussolini op 25 juli 1943 bezet door de Duitsers. Zij bevrijdden Il Duce en installeerden hem opnieuw als leider van een fascistische marionettenstaat. Het zuiden vocht intussen onder koning Victor Emanuel III en de regering aan de zijde van de geallieerden.
Hart & ziel van het verhaal
Wanneer de winter doorbreekt en de landwegen ondergesneeuwd raken, blijft Giulia vaak de klok rond in Tetto Murato. Kleine gebaren in die onder sneeuw bedolven stolp verdiepen de band tussen de drie bannelingen. Giulia’s rol bestaat er vooral in om Paolo door zijn doorwaakte nachten te praten. En praten doen ze, soms urenlang. Waar ze het over hebben? Dat blijft op enkele uitzonderingen na verzwegen. Giulia heeft het wel over zowel ongedwongen als diepgaande gesprekken en stiltes.
Heel de raadselachtige sfeer rond de mysterieuze tussentijd waarin Giulia, Ada, Paolo en Stefano door de oorlog terechtgekomen zijn, vat Lalla Romano in broze, voorbijschuivende stillevens.
Treffend tafereel
Tijdens een astma-aanval krabbelt Paolo moeizaam een paar woorden neer op een stukje papier. Hij vouwt het op , legt het in Giulia’s hand en sluit haar vingers eromheen. In het halfdonker maakt ze haar hand open en probeert te lezen wat er staat. Vier woorden. Ze is er zo door aangedaan dat ze zonder iets te zeggen vertrekt. Eenmaal op het pad naar het huis van haar moeders nichten, lacht ze zichzelf uit: ‘ach ja, dit briefje was natuurlijk voor Ada bestemd.‘
De boodschap begon met “ik”.
Het derde woordje was “je”, en het vierde, lange woord was “hartstochtelijk”: een wat vreemd, hoogdravend woord, maar op dat moment zo waar, beladen met alle waarheid en droefenis van dat moment. Het tweede was een wat poëtisch woord, dat ik toch altijd heel eenvoudig en menselijk had geacht, maar dat nu hard binnenkwam, dubbelzinnig en agressief tegelijk. Het was het woord dat juist Stefano nooit zei […] omdat hij vond, zo zei hij, dat het te vaak werd misbruikt.’
De titel
In het Italiaans is Tetto Murato de titel van deze verstilde roman. Lalla Romano koos ervoor op aangeven van de auteur Cesare Pavese. “Tetto”, Italiaans voor dak, is ook een dialectterm voor een groepje pachterswoningen verbonden aan het verblijf van de eigenaar, iets typisch voor Piëmont. “Murato” betekent gemetseld.
In de Franse, Engelse en ook Nederlandse vertaling is het ‘Gedeelte stilte’ geworden, naar het motto van de roman: ‘Er bestaat geen ware stilte, als je die niet met een ander kan delen’ – uit een gedicht van, alweer, Cesare Pavese.
Auteur
Graziella ‘Lalla’ Romano (1906-2001) studeerde literatuur en was schrijfster, dichteres, vertaalster en beeldend kunstenares. In 1941 debuteerde ze met een dichtbundel. Door een tussenkomst van Cesare Pavese kon ze in 1943 werk van Flaubert vertalen.
Ook Giulia uit Tetto Murato (1957) is overigens in de weer met de vertaling van een klassieker. Lalla Romano staat er dan ook voor bekend om autobiografische elementen in haar romans te verweven. Zo was ze tijdens de Tweede Wereldoorlog zelf actief in het verzet – actiever dan Giulia, al identificeert ze zich wel met haar, zo blijkt uit haar nawoord ‘Winternachtdroom’ bij de Italiaanse heruitgave uit 1998. Ook zij bracht de oorlogsjaren deels door in de Piëmontese stad vanwaar ze afkomstig was, zijnde Cuneo.
Ze groeide uit tot een van de meest gerenommeerde auteurs van Italië, van het kaliber van Natalia Ginzburg, Cesare Pavese en Italo Calvino.
Meer lezen/weten?
- Lalla Romano: Gedeelte stilte. Vertaald door Hilda Schraa en Manon Smits. Uitgeverij Oevers, Zaandam, 2025. 190 pagina’s. ISBN 978 94 93 367319
- De Italiaanse auteur Cesare Pavese was erg begaan met de carrière van Lalla Romano. Hij had/heeft op zijn beurt vele bewonderaars. Een van hen is de Turkse Tezer Özlü. Hoe zij Cesare Pavese eert, lees je in deze Boekanza-post.
- Italo Calvino omschreef Gedeelde stilte als ‘een fijnzinnig en boeiend verhaal’. Ook hij maakte hier op Boekanza eerder al zijn opwachting met De baron in de bomen en Kosmikomische verhalen.